Шашылыш кабар:

Борочоров: Тил, маданият, үрп-адат Ислам дини менен сакталган

Борочоров: Тил, маданият, үрп-адат Ислам дини менен сакталган
Босого
0

«Марал» радиосунун “Босого” программасынын бул жолку чыгарылышында Кыргызстан мусулмандарынын дин башкармалыгынын жетекчи кадрларын даярдоо институнунун ректору, Аалымдар кеңешинин мүчөсү Жакшылык Борочоров менен кыргыздын каада салттары жана Ислам дини жөнүндө ой бөлүштүк. Берүүнү саясат талдоочу Орозбек Молдалиев алып барды.

Долбоор «Демократия жана дин»: Тең жана байистүү добуш аркылуу баарлашуу» долбоорунун алкагында даярдалды. Анын башкы максаты — Кыргызстанда бирдиктүү демократиялык коомду тарбиялоо жана буга кызыктар болгон тараптарды тартуу. Айрыкча жаштардын радикалдашуусуна жана экстремизмге кошулушуна бөгөт коюу болуп саналат.

Ислам динге туура келбеген салттарга жол бербейт…

Кыргыз эли көп жолду басып өттү. Тарыхты карасак, мезгилине жарана Кудайдан башка нерселерге да ишенгендер болгонун көрөбүз. СССР убагында кыргызга окшогон элди карап туруп, алардын баарын мусулман деп атап келгенбиз. Союз тарап, дин эркиндиги келген соң андай эмес экенин көрдүк. Кыргыздардын ичинен “башка динди тутунам”, “теңирчи болом”, “атеист бойдон калам” дегендер чыкты. СССР убагында башка диндер да келип калган экен. Дин эркиндиги келип адамдар улутуна карабай диндерин таап жатышты. Анын негизинде тоо-ташка жана башка нерселерге сыйынгандар ортого чыкты. Ал эми славян улутундагыларды карасак, алар да баары христиан эмес экенин көрдүк. Алардын ичинен да мусулман болгондор чыкты. Илгери үкүнүн канатын тагынгандар болчу. Чоң энемден анын себебин сурасам “үкүнүн канатында Куранда жазылган аяттар бар” деп койчу. Биз ал кезде билбегендиктен кастарлап карап койчубуз. Бирок мезгилдин өтүшү менен бул нерсе унутулуп, ошол учурдун динине карата уйкашып калган салт болушу мүмкүн. Кыргыздарда шарыятка туура келген жана туура келбеген салт-санаа, ырым-жырымдар, үрп-адаттар бар. Негизи Ислам динге туура келбеген салттарга жол бербейт. Алсак, Ислам дини келип, мусулман болдук. Ошол эле убакта тилибизди сактап калдык. Орусиянын курамында жаткан бир топ эл мусулман динин тутунбаганы үчүн өздөрүнүн тилин да жоготуп койгонун айрым окумуштуулар айтып чыгышты. Тилин жоготкондор өздөрүнүн атын да жоготууда. Ислам дининин өзгөчөлүктөрүнүн бири Аллах жана Пайгамбарды (сав) таанытуу менен бирге жергиликтүү элдин да динге каршы келбеген каада салтын кошо алып кеткенинде. Муну менен тил, маданият, үрп-адат да сакталып, дин менен кошо жуурулушуп кете берет. Мисалы, кыргыздар өзүнүн боз үйүн, калпагын, элечегин, чапанын азыркыга сейин ала келген. Бала төрөлгөндөн баштап өлгөнгө чейинки салт-санаалар камтып келгенбиз.

Макалдардын салтка жана динге байланышы бар…

“Жакшы жүрмөк бар, жакшы өлмөк жок” дегендей кыргыз элинин ташка тапга баскан макалдары бар. “Келинди келгенде көр, кемпирди өлгөндө көр” деген да макал да жакшы айтылган. Буларды чечмелей турган болсок салтка жана динге байланышкан жактары бар. Алсак, адам жакшы жүрүп, жакшы басат, бирок ыйманы менен өлбөй калышы мүмкүн. Ал эми жаңы келин келгенде кошуналар, чоң апалар көргөнү ьарат. Келин келген конокторго жүгүнүп, келгендер ага ак батасын берип, чекечинен сүйүп жоолук салчу. Келин болсо ал жоолуктарды көшөгөнүн үстүнө илип коёт. Ошого карап ыймандуу келин экенин айтышчу экен. Келин өзү менен кошо сандык ала келет, ал жашап улгайган сайын сандыкты толтура берет. Кемпир өлгөндө кошуналары, туугандары «кимиге эмне таштады» деп анын сандыгын карашчу. Бул салттар көп жерлерде акырындык менен кетип бара жатат. Ислам дини келип салттарды кыскартып салды деген туура эмес. Адам бул дүйнөдөн өтүп бара жатканда келиме айтышып, колу-бутун түздөшөт. Ал күнү мал сойбой эле туугандарга кабар берип, маркумдун жаназасын окуп, көмүп кою маселеси бар  шарыят боюнча. Азыр эми үч күнгө чейин созулуп кетет. Пайгамбарыбыздын хадисинде өлгөн кишини эрте көмүү айтылат. Айрым жерлерде көпкө кармабай дароо көмүү адатка айлынды. Жаназа — парз, тагыраак айтканда бир киши аткарса башка кишилер ал жопкерчиликтен кутулат, ишти аткаргандай сооп алат.  Хадистерде эгер жаназа намазына катышып, маркумду жерге берип, топурак салып койсо Ухуд тоосундай эки чоң сооп алаары айтылат. Башкаларга динди сүйдүрүп үйрөтүү маселеси бар. Мурда маркумду үч күнгө чейин үйдө кармашса азыр каза болгон күнү эле жерге бергендер көбөйдү. Бул адамдардын аң сезиминин өзгөрүшү себеп болду өңдөнөт. Өлгөндөгө өкүрүү акырындык менен калып жатат. Адам болгон соң жакынынан айрылганда ыйлайт. Бирок калп өкүрүү туура эмес. Жөн эле келип, сабыр тилеп, көңүл айтып коюшса да болот.

Кошоктун мазмуунунда чоң чыгарма жатат…

Айрымдар кошок менен адабый чыгармалардын көпчүлүгү жоголуп бара жатканын айтышат. Балким мунун да чындыгы бар. Анткени эпостордун көпчүлүгүндө кошок бар. Аялдар эл эмес эркектер да өкүргөндүн ордуна кошок кошконун көргөм. Кошоктордун да маанилүү жерлери бар эле. Динде чыгарма жазарда алгач Алаахка мактоо, андан соң Пайгамбарга салават айтып (сав), төрт халифанын атын атап башташкан. Анын сыңарындай Бейишти даңктоо менен башталган кошоктор бар болчу. Азыркы кезде кошок десе кыйкырып-өкүрүп, бети башын тытып калышты. Чындыгында кошоктун мазмуунунда чоң чыгарма жатканын көрөбүз. Пайгамбарыбыз (сав) душмандары менен никелешип согуш жолун токтотуп, достукка жол ачкан. Бул жерди салтты колдонуп динди жайылтуу маселеси бар. Куда-сөөк маселеси чоң салттардын бири, ал сакталып калышы зарыл.  Бул жерде динге каршы келген эч кандай маселе жок. Динде айтылгандай, бири-бириңерге жардам бергиле деген нерсе бар. Ошондуктан куда келсе төргө өткөрүп, аны сыйлап, кийим кийгизүү динде болгон нерсе.

Адам диндар болгон сайын анын ыйманы күчөшү керек…

СССР убагында эл арасында дин болгон. “Дин үзүлбөйт, бирок сүзүлөт” дегендей акырын жашалып жаткан. Аксакалдар, чоң энелер намазын окуп, накыл сөзүн шарыятты кошо айтып келген. Адам канчалык диндар болгон сайын анын ыйманы күчөшү керек. Башкаларга жамандык жасайын деген ойдон алыс болуп, мусулманчылыктын жогорку даражасын жетиши кажет. Бирок бул бир күндө бочу иш эмес. Айрымдар төрт күн, 4 жылда болсо кээ бирлер 40 жылда ушул даражага жетет. Ал үчүн ыймага кошо илимди өнүктүрүү маанилүү. СССР убагында аталардын диний билим аз болгон. Чоң энелер ыймандуу болуп, неберелерине адеп-ахлакты үйрөтүп, каада-салтты беришкен. СССР тараган соң кийинки муун аркасында келе жаткандарга тарбия, адеп бере албай калдыбы деген ой жаралат. Батыш цифилизациясын, башка маданияттарды карайбыз деген менен өзүбүздүн үрп-адат, динибизди унутуу азыркы процесстерден эмес, мурда болуп өткөндөрдөн да карашыбыз зарыл. Адеп-алактын даамын динден татууга болот. Жаштар аны билбей жатышы мүмкүн. Аларга устаздар, мугалимдер жетиштүү тарбия бере албай жаткан болушубуз да мүмкүн.

Исламда сөзсүз арабча кийин деген нерсе жок…

Пайгамбарыбыз (сав) келип адамдардын кийимин өзгөрткөн жок. Алланын Элчиси (сав) алардын жан дүйнөсүн, Кудайга болгон ишенимин өзгөрттү. Ал эми биз СССР учуранда калпак, тебетей таппай калган күндөрүбүз болгон. Улуттук кийимдерди артисттер кийип калган эле. СССР тараган соң эгемендүүлүктү алып эркин, динди алып диндар болдук. Биздин улуттук кийимибиздин Ислам динине терс келе турган жагы жок. Ата-балалар киймдерди Исламга жараша кийишкен. Көчтүн башын төөгө минген байбичелер башкарчу экен. Көч болгондо кадимкидей майрам болгонун айтышат. Энелер, кыздар атка минерде буту көрүнүп калбасын деп кош этек көйнөк кийшкен. Динде аврат жерлердин жабык болуусу манилүү, негизги түшүнүк ушулар. Биз кийип жүргөн чепкен, чапандар менен намаз окусак болот, ага тыюу жок. Анткени динде мажбурлоо жок.

Comments are closed.

Марал Радиосу cможет принять любую посещаемость благодаря кешированию WP Super Cache